X
تبلیغات
بازی تراوین

بازگشت اسرا به کربلا در اربعین حسینی (ع)

پنج‌شنبه 22 دی 1390

درباره بازگشت کاروان اسیران و خاندان امام حسین (ع) از شام به کربلا در روز اربعین اول شهادت امام حسین (ع) نظرات متفاوتی وجود دارد که در این یادداشت، حجت الاسلام واحدجوان به بررسی آنها پرداخته است.


درباره بازگشت کاروان اسیران و خاندان امام حسین (ع) از شام به کربلا در روز اربعین اول شهادت امام حسین (ع) نظرات متفاوتی وجود دارد، به تعبیر دیگر ورود اهل بیت امام حسین (ع) در روز اربعین به کربلا از دو منظر مورد تردید و سؤال قرار گرفته است. نخست؛ از نگاه تاریخى که نظرات مخالفى در این زمینه ابراز شده و دیگر؛ آنکه گفته شده دوری مسافت مانع تحقق چنین امرى است.
در این یادداشت هر دو تردید و سؤال را مورد بررسى قرار مى‏دهیم.

* اقوال گوناگون در مورد ورود اهل‏بیت سیدالشهداء (ع) در اربعین به کربلا

قول اول، آن است که اهل بیت (ع) در همان سال 61 در روز بیستم صفر به کربلا برگشتند. سید بن طاووس در لهوف، ابن نما و شیخ بهایی این نظر را دارند. (لهوف ، 225 ؛ مثیر الاحزان 107) و در مقتل الحسین مقرّم از ابوریحان بیرونى در ـ الآثار الباقیه ـ نقل شده که یزید، سرهاى شهیدان را به امام على بن الحسین (ع) تسلیم کرد و آن حضرت سرها را روز بیستم صفر به بدن‏ها ملحق کرده و سپس به مدینه بازگشت. (مقتل مقرم 363)
قول دوم، آن است که در روز بیستم صفر خاندان حسینى از شام به مدینه رفتند و به کربلا نرفتند. شیخ مفید و شیخ طوسی این نظر را دارند. (مسارّ الشیعه 46؛ مصباح المتهجد 548)
قول سوم، آن است که ورود خاندان حسینى در اربعین همان سال، هم به کربلا بعید است و هم به مدینه یعنی اهل بیت امام حسین (ع) در بیستم صفر همان سال نمی توانستند به کربلا یا به مدینه برسند. سید بن طاووس در کتاب اقبال و علامه مجلسی این نظر را گفته اند. (اقبال الاعمال ج 3 ص 100؛ زاد المعاد 402 )
قول چهارم، آن است که خاندان حسینى (ع) در سال 62 یعنى یک سال بعد از عاشورای 61، در روز بیستم صفر به کربلا برگشتند. (قمقام زخار 586 )
با توجه به آراء، مشخص شد که «سید بن طاووس» در «لهوف» و «ابن نما» در «مثیر الاحزان» و «شیخ بهایى» در «توضیح المقاصد» معتقدند اهل‏بیت (ع) در اربعین اوّل به کربلا برگشته‌اند و مقصود آنها، اربعین سال 61 هجری است؛ زیرا گفته‏اند به هنگام مراجعت از شام از راهنماى کاروان خواستند آنها را به کربلا ببرد؛ ولى بسیارى دیگر از مورّخان و صاحب نظران این سخن را نپذیرفتند. آنان نیز اقوال گوناگونى داشته‏اند و همین گوناگونى دیدگاه‏ها سبب تردید و شک در این مساله شده است.

* دوری مسافت و توقف‏هاى طولانى در مسیر

از کتاب‏هاى معتبر نقل شده است که اهل بیت امام (ع) را از راه اصلى و شهرها و آبادى‏ها عبور دادند که قریب به چهل منزل مى‏شود و حتّى اگر بگوییم آنها را از بیابان و مسیر غیر اصلى عبور داده باشند، نزدیک به بیست روز طول مى‏کشید و سیّد بن طاووس در اقبال گفته است که اسرا، در شام، نزدیک به یک ماه توقّف کرده‏اند.
لذا بسیار بعید است که اهل بیت (ع) در بیستم صفر همان سال، وارد کربلا شده باشند، علاوه بر این، بزرگان حدیث و تاریخ به این مطلب اشاره‏اى نکرده‏اند. بلکه شیخ مفید، شیخ طوسى و کفعمى گفته‏اند: روز بیستم صفر اهل بیت و اسرا به مدینه آمده‏اند.
مرحوم محدث نورى در کتاب «لؤلؤ و مرجان» و به تبع او استاد شهید مطهرى در کتاب حماسه حسینى نیز آن را بعید، بلکه ناممکن دانسته‏اند. (لؤلؤ و مرجان 181 ؛ حماسه حسینی ج 1 ص 30)
لازم به ذکر است که اگر دوری مسافت و توقف طولانى اهل بیت امام (ع) در شام را بپذیریم (همانگونه که سید بن طاووس در اقبال گفته است)، هم ورود آنان در بیستم صفر به کربلا بعید و ناممکن خواهد بود و هم ورودشان به مدینه؛ و این سخن با قول شیخ مفید، شیخ طوسى و کفعمى که معتقدند بیستم صفر روز ورود خاندان حسینى(ع) به مدینه بود، نیز ناسازگار است. (عاشورا؛ ریشه‏ها، انگیزه‏ها، رویدادها، پیامدها، 629)

* بررسی و تحلیل

به نظر می‌رسد که امکان ورود اهل‏بیت حسینى (ع) به کربلا را در اربعین اول نمى‏توان انکار کرد، چرا که برخی از بزرگان و مورخان به این مطلب در کتب خود اذعان کرده‌اند. به عنوان نمونه:
ـ ابوریحان بیرونى (متوفاى 440 ق) در الآثار الباقیه مى‏نویسد: در بیستم ماه صفر بعد از خروج اهل بیت از شام، سرهاى مبارک شهدا به کربلا آورده شد و کنار بدن‏ها دفن گردید (الآثار الباقیه 331 ) و این سرها توسط امام سجاد (ع) به کربلا آورده شد.
ـ عماد الدین طبرى آملى (متوفاى اوایل قرن ششم) پس از نقل ماجراى زیارت جابر بن عبدالله و عطیه آورده است: در این میان جمعیتى را دیدند که از مسیر شام به کربلا نزدیک مى‏شود. جابر به عطیه گفت: برو ببین اینها چه کسانى هستند؟ عطیه رفت و برگشت و به جابر گفت: اى جابر، برخیز و از حرم رسول خدا (ص) استقبال کن؛ چرا که حضرت زین العابدین (ع) به همراه عمه‏ها و خواهرانش مى‏آیند... ( این مطلب را کتاب «عاشورا ریشه‏ها، انگیزه‏ها، رویدادها، پیامدها، 630» از اعیان الشیعه نقل کرده است )
ـ ابن نما (متوفاى اواخر قرن هفتم) در «مثیر الاحزان» ماجراى ورود اهل بیت (ع) به کربلا و ملاقات با جابر را با صراحت نقل کرده است. (مثیر الاحزان 107)
همچنین برخى دیگر از صاحب نظران هر چند به ورود اهل بیت در اربعین به کربلا تصریح نکرده‏اند، ولى لازمه سخنانشان این حقیقت را می رساند. آنان مى‏نویسند: امام سجاد (ع) سر مبارک امام حسین (ع) را به کربلا آورد و به بدن پدر بزرگوارش ملحق کرد. یا مى‏نویسند: سر مبارکش به کربلا برگردانده شد، هرچند نام امام سجاد (ع) را ذکر نکرده‏اند. این سخن با ضمیمه این نکته که ورود آن حضرت به کربلا را، جز در اربعین حسینى ننوشته‏اند، و الحاق سر مبارک نیز فقط توسط آن حضرت صورت گرفت، مى‏توان نتیجه گرفت که ورود آنان به کربلا و الحاق سرها در همان بیستم صفر همان سال 61 هجری بوده است.

* چند نمونه از عبارات

شیخ صدوق (متوفاى 381 ق) مى‏نویسد: «امام سجاد (ع) با اهل‏بیت (ع) به همراه سرهاى مبارک شهیدان خارج شدند و سرهاى مقدس را به کربلا باز گرداندند». (امالی صدوق 168)
ابن شهر آشوب (متوفاى 588 ق) نیز در مناقب، بازگرداندن سر مطهر امام حسین (ع) را به بدنش ذکر کرده است. (مناقب ج 4 ص 85)
علّامه مجلسى مى‏نویسد: «مشهور میان علماى امامیه آن است که سر مبارک آن حضرت کنار پیکر شریفش به خاک سپرده شد و این کار توسط امام على‏ بن ‏الحسین (ع) انجام گرفت». (بحارالانوار ج 45 ص 145)
بنابراین، با توجّه به این نکته که سرهاى شهدا به کربلا بازگردانده شد و آن هم توسط امام سجّاد (ع) صورت گرفت و در کنار بدن‏هاى مطهّر به خاک سپرده شد و از سوى دیگر نقل نشده است که آن حضرت پس از ورود به مدینه، سرها را به کربلا آورده باشد و یا کاروان را به مدینه فرستاده و خود به تنهایى به کربلا آمده باشد؛ مى‏توان از آن استفاده کرد که امام سجّاد (ع) همراه خواهران و عمه‏ها و دیگر بازماندگان حادثه عاشورا به کربلا آمده است (همان گونه که شیخ صدوق به آن تصریح کرده‏ است) و ضمن دفن سرهاى شهیدان، بار دیگر با شهداى کربلا تجدید خاطره نمودند؛ هرچند در پاره‏اى از این نقل‏ها نیامده است که آن روز، بیستم صفر و یا با روز ورود جابر بن عبدالله همراه بوده است، امّا در پاره‏اى دیگر از نقل‏ها به آن تصریح شده است (مانند سخن ابوریحان بیرونى) و آنها که انتقال سرها را به کربلا آورده‏اند، نیز تاریخ دیگرى ذکر نکرده‏اند؛ لذا با توجه به سخن کسانى که معتقدند ورود اهل بیت (ع) به کربلا در بیستم صفر بوده، مى‏توان نتیجه گرفت که الحاق سرها توسط امام سجاد (ع) همراه دیگر اعضاى کاروان در همان روز اتفاق افتاده است. (عاشورا ریشه‏ها، انگیزه‏ها، رویدادها، پیامدها، 632)
اهمیت زیارت اربعین، موید خوبی برای این مطلب است.
از سنّت‏هاى بیستم صفر و اربعین حسینى زیارت اربعین امام حسین (ع) است و امامان ما بر زیارت اربعین اهتمام وی‍ژه‌ای داشتند.
به نظر مى‏رسد که این همه اهتمام نسبت به زیارت اربعین نمی‌تواند تنها به خاطر زیارت جابر بن عبدالله انصارى باشد به خصوص آنکه زیارت اربعین ویژه امام حسین (ع) است و درباره هیچ یک از دیگر معصومان چنین زیارتى وارد نشده است بلکه به احتمال بسیار قوی، زیارت اربعین پس از الحاق سر آن حضرت به بدنش در روز بیستم صفر، سنّت گردید و سر مبارک آن حضرت توسط امام سجاد (ع) به کربلا آورده شد.
علّامه مجلسى مى‏نویسد: «مشهور آن است که سبب تأکید زیارت آن حضرت در این روز، آن است که امام زین العابدین (ع) با سایر اهل بیت در این روز بعد از مراجعت از شام به کربلاى معلّى وارد شدند و سرهاى مطهّر شهداء را به بدن‏هاى ایشان ملحق کردند». (زاد المعاد 402)

* بررسی دوری مسافت شام و کربلا

در کتاب‏هاى متعددى آمده است که روز ورود کاروان اسیران همراه سرها به شام، روز اوّل صفر بوده است و بنى امیه نیز آن روز را براى خود عید قرار دادند.
شیخ عباس قمى مى‏نویسد: «شیخ کفعمى و شیخ بهائى و محدّث کاشانى گفته‏اند: روز اوّل صفر، سر حضرت سیّدالشهداء را به شام آوردند و بنى‏امیه آن روز را عید گرفتند و اندوه مؤمنان در این روز تازه گردید ...» (نفس المهموم 239)
امّا زمان حضور آنان در شام، دو گونه نقل شده است: سید بن طاووس در اقبال گفته آنان یک ماه توقف کرده‌اند و برخی دیگر گفته اند اهل بیت امام حسین (ع) تنها چند روز در شام ماندند.
شیخ مفید مى‏نویسد: پس از اتمام جلسه یزید، دستور داده شد که آنها را در خانه‏اى نزدیک قصر یزید اقامت دهند، سپس مى‏‌نویسد: چند روزى در آنجا اقامت گزیدند، سپس نعمان بن بشیر را فرا خواند و دستور داد آنها را آماده رفتن کند. (ارشاد شیخ مفید 480)
برخی از محققین می‌گویند: اقامت اهل بیت حسینی (ع) در شام به مدت یک ماه فقط توسط سیّد بن طاووس در اقبال نقل شده است و با توجه به وضع شام و افشاگرى‏هاى اهل‏بیت (ع) به نظر نمى‏رسد که مصلحت دستگاه اموى در آن بود که اهل‏بیت (ع) را مدت طولانى در شام نگه دارند و سخن کسانى که مى‏نویسند ایامى چند در آنجا بودند، صحیح‏تر است. ( عاشورا ریشه‏ها، انگیزه‏ها، رویدادها، پیامدها، 636)
بنابراین اگر ماندن حداکثر هفت روز در شام را لحاظ کنیم، باید اهل‏بیت (ع) دوازده روز مانده به بیستم صفر (اربعین) از شام حرکت کرده باشند و این مدت، براى رسیدن کاروان اسرا از شام به کربلا کافى است؛ زیرا شهید آیت‌الله قاضى طباطبایى موارد متعدد تاریخى ذکر کرده است که مى‏توان مسیر شام به عراق را در کمتر از ده روز طى کرد و حتى از مرحوم سید محسن امین نویسنده کتاب اعیان‌الشیعه نقل مى‏کند که راهى میان شام و عراق است که مستقیم بوده و عرب‏هاى عقیل در زمان ما از آن راه مى‏روند و در مدت یک هفته به عراق مى‏رسند. (ن.ک: تحقیق درباره اربعین اول ص 18)
همچنین باید توجه داشت که امام حسین (ع) مسیر میان مدینه و مکه را که حدود 470 کیلومتر است به مدت پنج روز پیمود، زیرا آن حضرت دو روز مانده به پایان ماه رجب از مدینه حرکت کرد و روز سوم شعبان وارد مکه شد بنابراین، مسیر شام تا کربلا که حدود 600 کیلومتر است را مى‏توان به راحتى در مدت 10 روز پیمود (دقت کنید!). (عاشورا ریشه‏ها، انگیزه‏ها، رویدادها، پیامدها، 637)
نتیجه اینکه ـ ضمن احترام به دیگر نظرات ـ از مجموع شواهد و کلمات محققان و عالمان، مى‏توان استنباط کرد که اهل‌بیت امام حسین (ع) در روز اربعین 61 هجری به کربلا بازگشته‌اند و نیز می‌توان گفت یکی از مهمترین عوامل اهمیت اربعین حسینی (ع) بازگشت سرهای مبارک شهدا به کربلا و دفن در آنجاست.

* نویسنده: حجت‌الاسلام وحید واحدجوان


منبع: خبرگزاری فارس

نظرات (1)
یک سوال : چرا در منابع شیعه تا قرن ۷ به مراجعت اسرا از شام به کربلا اشاره نشده است؟
پاسخ:
با سلام.

درباره آمدن اسرا به کربلا به کتاب تحقیق پیرامون اربعین اول نوشته آیت الله شهید قاضی طباطبایی مراجعه کنید.
برای نمایش آواتار خود در این وبلاگ در سایت Gravatar.com ثبت نام کنید. (راهنما)

نام :
پست الکترونیکی :
وب/وبلاگ :
ایمیل شما بعد از ثبت نمایش داده نخواهد شد